Ontwormen bij hond en kat

Ontwormen is een van die dingen die iedereen doet, maar waarvan bijna niemand precies weet waaróm, hoe vaak en waarmee. De ene eigenaar geeft elk kwartaal trouw een tablet, de andere heeft al drie jaar niets gegeven, omdat de kat toch binnen blijft. Op deze pagina zet ik op een rij wat er echt nodig is, welk middel welke worm aanpakt, en wanneer je beter eerst kunt laten kijken dan zomaar een kuur te geven.

Waarom ontwormen belangrijk is

Wormen leven in de darm en pikken een deel van de voeding weg. Bij een volwassen hond of kat met een paar wormen merk je daar vaak weinig van. Bij pups en kittens wel: die groeien slechter, krijgen een bol buikje, een doffe vacht en soms diarree of braken. Een zware besmetting kan bij een jong dier zelfs levensbedreigend zijn.

Daar komt bij dat sommige wormen overgaan op mensen, en vooral op kinderen. Verderop leg ik uit hoe dat precies gaat, en waarom het advies daarom strenger is in een huishouden met jonge kinderen.

Welke wormen komen er eigenlijk voor?

Er zijn drie groepen die je bij hond en kat in Nederland tegenkomt, en ze vragen niet allemaal hetzelfde middel. Dat is precies waarom “een tabletje halen” soms niet werkt.

Spoelwormen (rondwormen) zijn rond in doorsnede en lijken op een kleine regenworm. Dit is de worm waar het schema voor pups en kittens om draait, en de worm die op mensen kan overgaan.

Haakwormen zijn ook rond, maar hun kop heeft haken waarmee ze zich vastbijten in de darmwand. Daardoor ontstaat er schade aan de darm, en kun je bloedverlies en diarree zien.

Lintwormen zijn plat en bestaan uit segmenten die ze kunnen loslaten. In die segmenten zitten de eitjes. De meest voorkomende lintworm bij hond en kat leeft als babystadium in een vlo: je hond bijt de jeukende vlo kapot, slikt hem door, en de lintworm groeit in zijn darm uit. Een lintworm betekent dus bijna altijd dat er ook vlooien zijn of waren.

Hoe raakt je hond of kat besmet?

Pups krijgen spoelwormen en haakwormen al mee van de moederhond, via de placenta en later via de melk. Ze zijn dus al besmet voordat ze geboren worden. Bij een zware besmetting raken hun darmen verstopt of zo beschadigd dat er diarree ontstaat; ze groeien achter, worden mager en houden een bol buikje dat vol wormen zit. Daarom begint het ontwormen bij pups al op twee weken.

Bij katten gaat het net anders: er is geen overdracht via de placenta, alleen via de moedermelk. Kittens kunnen dus op zijn vroegst op hun eerste levensdag besmet raken, en beginnen daarom pas op drie weken.

Volwassen dieren lopen het gewoon buiten op. Vooral honden en katten die muizen, ratten, vogels of slakken eten. Maar ook gras is een bron: ergens in de buurt heeft een besmette drol gelegen, de larven kruipen daaruit en gaan op het gras zitten wachten tot ze opgegeten worden. En gras eten doet elke normale hond weleens.

Hoe vaak moet je ontwormen?

Het standaardadvies van ESCCAP, de Europese werkgroep die hier richtlijnen voor maakt, is vier keer per jaar voor volwassen honden en katten. Dat is een gemiddelde: het echte antwoord hangt af van wat je dier doet.

Een kat die muizen vangt of een hond die aan alles snuffelt en poep eet, loopt veel meer risico dan een kat die nooit buiten komt. Voor die eerste groep is vier keer per jaar het minimum; voor een strikte binnenkat kan twee keer per jaar genoeg zijn. Pups en kittens hebben hun eigen schema. Pups ontworm je op 2, 4, 6 en 8 weken, daarna elke maand tot ze een half jaar zijn. Kittens beginnen op 3 weken, dan op 5 en 7 weken, en daarna ook maandelijks tot een half jaar. Bij een drachtige of zogende teef of poes overleg je met de dierenarts, want niet elk middel mag dan.

Ontwormen beschermt niet vooruit

Dit is het misverstand dat ik het vaakst tegenkom. Een ontworming ruimt op wat er is — het voorkomt niet dat er morgen iets bijkomt. Dat is anders dan bij een vlooienmiddel, dat je dier een aantal weken beschermt. Een dag na de kuur kan je hond alweer een besmetting oplopen.

Elk kwartaal ontwormen is dus geen bescherming maar een opruimbeurt. En dat is precies genoeg: een paar wormen kan een gezond dier prima hebben. Het gaat mis als het er zoveel worden dat de darm verstopt of beschadigd raakt, en dat voorkom je door de boel er regelmatig uit te halen.

Je ziet de wormen zelf bijna nooit

“Mijn kat heeft geen wormen, want ik zie ze niet.” Dat is een slecht argument. Wormen blijven in de darm en komen daar niet uit. De enkele worm die van ouderdom afsterft komt omhuld door ontlasting mee naar buiten, en die zie je dus niet — tenzij je elke drol uitpluist.

Zie je er wél liggen, dan is het andersom: er sterven er dan zoveel dat er dagelijks een paar meekomen, en dan zit er in die darm nog veel meer. Op dit filmpje zie je wat er bij een zware besmetting na een ontworming uit kan komen.

Lintworm is de uitzondering: die kún je zien. De segmenten die loslaten kruipen zelfstandig via de anus naar buiten en liggen als witte, rijstkorrelachtige stukjes rond de anus of in de mand — soms nog bewegend.

Welk ontwormingsmiddel kies je?

Er is niet één middel dat alles tegelijk doet, en dat is waar het meestal misgaat. De twee middelen die wij als dierenarts het meest adviseren zijn:

Fenbendazol (bekend als Panacur) werkt onder andere tegen spoelwormen, zweepwormen, haakwormen en tegen Giardia. Het is een kuur van meerdere dagen achter elkaar — één tablet is niet genoeg. Het is vrij verkrijgbaar en veilig, ook bij jonge dieren.

Milbemycine met praziquantel (Bijvoorbeeld Milbemax) werkt in één keer en pakt óók een lintworm aan. Fenbendazol doet dat laatste niet goed. Zie je rijstkorrel-achtige stukjes bij de anus of in de mand, dan is het een lintworm en heb je praziquantel nodig.

Milbemax is er per gewichtsklasse, en dat luistert nauw. Voor de kat is dat het blokje hierboven; voor de hond zijn er twee: één voor pups en kleine honden tot vijf kilo, en één voor alles daarboven. Neem de verpakking die bij het gewicht van je dier hoort.

Voor een middelgrote of grote hond heb je een zwaardere dosering nodig; die is er als Panacur voor middelgrote en grote honden. Weeg je dier of laat het wegen: onderdoseren is de meest gemaakte fout, en dan lijkt het middel niet te werken terwijl er gewoon te weinig in ging. Krijg je de tablet er niet in, lees dan hoe je een kat het makkelijkst een pil geeft.

Eerst testen is vaak slimmer dan blind kuren

Standaard elk kwartaal een tablet geven werkt, maar het is grof. Het alternatief is mestonderzoek: je verzamelt drie dagen achter elkaar een beetje ontlasting en laat kijken wat erin zit. Zit er niets in, dan hoef je niets te geven. Zit er wel wat in, dan weet je meteen wélke worm en kies je het juiste middel.

Blijft de diarree aanhouden terwijl je net ontwormd hebt, denk dan aan Giardia. Dat is geen worm maar een eencellige parasiet, en die zie je niet met een gewone wormtest. Er bestaat een sneltest voor thuis waarmee je dat binnen tien minuten uitsluit.

Wormen die overgaan op mensen

Honden en katten likken met enige regelmaat aan hun anus. Zit daar een eitje, dan zit dat daarna op de tong — en die tong komt bij het gezicht van je kind. Zo simpel is het. Vooral kleine kinderen krijgen op die manier spoelwormeitjes binnen. Die larven trekken door het lichaam en kunnen in zeldzame gevallen in het oog terechtkomen. Een vlo doorslikken met een lintworm erin kan ook, en gebeurt eveneens vooral bij kinderen.

Dat is de reden dat het advies strenger is voor huishoudens met jonge kinderen of iemand met een verminderde afweer. Daar is elk kwartaal echt het minimum, en handen wassen na het aaien geen overdreven maatregel.

Op reis, en in Groningen en Limburg

In een deel van Groningen en een deel van Limburg komt de vossenlintworm voor. Die vormt met vocht gevulde blazen in weefsel, en als die in de hersenen terechtkomen is dat ernstig. In die gebieden is het verstandig honden elke maand te ontwormen. Katten zijn er nauwelijks gevoelig voor.

Ga je met je hond naar Zuid-Europa, dan speelt hartworm: die wordt overgebracht door een muggensteek. Je hebt dan een muggenwerend middel nodig dat ook de larven doodt (Stronghold bijvoorbeeld, via de dierenarts of op recept). Begin een week voor vertrek en ga door tot dertig dagen nadat je terug bent. Meer daarover staat op met je huisdier op vakantie. Katten worden nauwelijks ziek van hartworm.

Wat niet werkt

Knoflook, kokosolie, pompoenpitten en kruidenmengsels doen aantoonbaar niets tegen wormen. Knoflook is bovendien giftig voor hond en kat: het beschadigt de rode bloedcellen. Ik zie regelmatig dieren die maandenlang een natuurlijk middel kregen en ondertussen gewoon vol met wormen zaten.

Wanneer je beter even kunt appen

App ons als je hond of kat sloom is, bloed of slijm in de ontlasting heeft, blijft braken, snel afvalt of een bol buikje houdt terwijl de rest mager is. En bij pups en kittens: die kunnen door een zware besmetting binnen een dag flink achteruitgaan. Ik kijk dan liever een keer te veel mee dan te weinig.